2026 оны Нобелийн физикийн шагналыг Бельги-Америкийн физикч Фрэнсис Халзен хүртлээ.
Шведийн Хааны Шинжлэх ухааны академи түүнд IceCube нейтрино ажиглалтын төвд оруулсан шийдвэрлэх хувь нэмэр болон астрофизикийн гаралтай өндөр энергитэй нейтрино илрүүлсэн судалгааг нь үнэлэн энэхүү нэр хүндтэй шагналыг олгосон байна.
82 настай Фрэнсис Халзен 1988 онд Антарктидын Өмнөд туйлын мөсийг ашиглан нейтрино хэмээх үл баригдам бөөмсийг илрүүлэх санааг анх дэвшүүлжээ. Олон жилийн судалгаа, туршилтын үр дүнд IceCube ажиглалтын төв 2011 онд бүрэн ажиллагаанд орсон байна.
IceCube нь Өмнөд туйлын мөсөнд ойролцоогоор нэг шоо километрийн хэмжээтэй талбайд байрлах олон мянган гэрэл мэдрэгчээс бүрддэг. Нейтрино нь бодистой маш ховор харилцан үйлчилдэг учраас дэлхий болон хүний биеэр хүртэл бараг саадгүй нэвтэрдэг. Тиймээс эрдэмтэд тэдгээрийг “сүнс мэт бөөмс” хэмээн нэрлэдэг.
Хамгийн сонирхолтой нь нейтрино нь сансарт аялахдаа чиглэлээ бараг өөрчилдөггүй. Иймээс тэдгээрийг илрүүлснээр эрдэмтэд асар холын галактик, супернова, хар нүх зэрэг сансрын хүчирхэг үзэгдлүүдийн гарал үүслийг судлах шинэ боломжтой болжээ.
IceCube-ийн судалгаагаар өндөр энергитэй нейтрино манай Сүүн замаас гадна орших сансрын эх үүсвэрүүдээс ирдэг болохыг тогтоосон бөгөөд энэ нь нейтрино ашиглан орчлон ертөнцийг судлах шинэ төрлийн одон орон судлалын эхлэлийг тавьсан гэж Нобелийн хороо үнэлсэн байна.
Фрэнсис Халзен 12 сая швед крон буюу ойролцоогоор 1.2 сая ам.долларын мөнгөн шагнал хүртэх юм.
Ийнхүү хэдэн арван жилийн өмнө Өмнөд туйлын мөсөнд нейтрино “барих” зоримог санаа дэвшүүлсэн эрдэмтний төсөөлөл Нобелийн шагналаар үнэлэгдэж, хүн төрөлхтөнд орчлон ертөнцийг харах цоо шинэ цонх нээгдлээ.
