Оюутолгой төслөөс Монгол Улсад ногдох ногдол ашгийн 70 хувь буюу ойролцоогоор 2 их наяд төгрөгийг ямар зориулалтаар зарцуулах вэ гэдэг асуудал олон нийтийн анхаарлын төвд байна.
Засгийн газар уг мөнгийг эрчим хүч, боловсрол, боомтын хөгжил болон иргэдийн хуримтлалд хуваарилахаар төлөвлөжээ. Харин Ардчилсан нам ногдол ашгийг бүхэлд нь иргэдийн дансанд шилжүүлэх байр суурь илэрхийлж байгаа юм.
2027 оны төсвийн төсөлд энэ орлогыг аль хэдийн тусгасан бөгөөд УИХ-ын гишүүдийн олонх дэмжсэнээр төсвийн төслийг гурав дахь хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр байнгын хороодод шилжүүлээд байна. Энэ үед Засгийн газар иргэдээс санал асуулга авч эхэлсэн нь мөнгөний зарцуулалтын талаарх маргааныг улам идэвхжүүлэв.
Санал асуулга аравдугаар сарын 14-ний 09:00 цагаас аравдугаар сарын 28-ны 22:00 цаг хүртэл үргэлжилнэ.
Засгийн газар мөнгийг хэрхэн хуваарилахаар төлөвлөсөн бэ?
Засгийн газраас танилцуулсан төлөвлөгөөгөөр ногдол ашгийн орлогыг дараах чиглэлд зарцуулахаар санал болгожээ.
1 их наяд төгрөг — Иргэдийн хуримтлал буюу Баялгийн сан
789.7 тэрбум төгрөг — 300 МВт-ын дулааны цахилгаан станц барих болон одоо ажиллаж буй станцуудыг шинэчлэх
315.7 тэрбум төгрөг — 100 сургуулийг ногоон, ухаалаг сургууль болгох
170.8 тэрбум төгрөг — Боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх
82.2 тэрбум төгрөг — Импорт орлох үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйг дэмжих
Эдгээрт нийт 2 их наяд 358.4 тэрбум төгрөг зарцуулахаар тооцжээ. Гэвч нийт 3 их наяд төгрөгийн орлогоос тооцвол 641.6 тэрбум төгрөгийн зөрүү гарна. Харин эх сурвалжид дурдсан зургаан чиглэлийн нийт дүн 2.615 их наяд төгрөг бөгөөд энэ тооцоогоор 384.6 тэрбум төгрөгийн зарцуулалт тодорхойгүй үлдэж байна. Иймээс нийт дүн болон хуваарилалтын задаргааг албан ёсоор нягтлах шаардлагатай.
Иргэдэд мөнгийг шууд өгөх үү, эсвэл улс орны хөгжилд зарцуулах уу?
Маргааны гол цөм нь ногдол ашгийг иргэдэд шууд хүртээх үү, эсвэл улсын бүтээн байгуулалт, хөрөнгө оруулалтад зарцуулах уу гэдэг асуудал юм.
Ардчилсан нам ногдол ашгийн орлогыг бүхэлд нь иргэдийн дансанд төвлөрүүлэхийг шаардаж байна. Хэрэв 3 их наяд төгрөгийг нийт иргэдэд тэнцүү хуваарилбал нэг хүнд ойролцоогоор 835 мянган төгрөг ногдох тооцоо гарчээ.
Харин Засгийн газар иргэдийн хуримтлалд 1 их наяд төгрөг төвлөрүүлж, үлдсэн мөнгийг эрчим хүч, сургууль, боомт болон бусад төсөлд зарцуулах санал гаргасан байна.
Сангийн сайд З.Мэндсайханы тайлбарласнаар, ногдол ашгийг бэлнээр шууд олгох эрх зүйн зохицуулалт одоогоор байхгүй бөгөөд Баялгийн сангийн тухай хуулийн дагуу иргэдийн хуримтлалд төвлөрүүлэх ёстой аж. Мөн хуримтлалын хөрөнгийг 10 жилийн дараа ашиглах зохицуулалттай тул дансанд бүртгэгдсэн ч иргэд ойрын хугацаанд бэлнээр авах боломжгүй гэсэн үг.
Засгийн газрын зүгээс ногдол ашгийг тогтмол орлого гэж үзэх боломжгүй учраас нэг удаагийн орлогыг нэг удаагийн хуулиар зохицуулж, цаашдын төсөвт тогтмол зардлын дарамт үүсгэхгүй байх шаардлагатай гэж тайлбарлаж байна.
Харин сөрөг хүчний зүгээс иргэдийн хуримтлалд төвлөрүүлэхээр зарласан 1 их наяд төгрөгийн зарцуулалт, үлдсэн мөнгөний хуваарилалт хангалттай тодорхой бус байгааг шүүмжилж байна. Мөн байгалийн баялгийн орлогыг улс төрийн зорилгоор ашиглах вий гэсэн болгоомжлол илэрхийлжээ.
Шийдвэр гаргахаас өмнө тодруулах шаардлагатай дөрвөн асуудал
1. Ногдол ашгийн 3 их наяд төгрөгийн дүн эцэслэн баталгаажаагүй.
Оюутолгой компанийн зүгээс уг дүнг эцэслэн баталгаажуулаагүй бөгөөд Сангийн сайд ч бодит хэмжээ гэрээнд хараахан тусгагдаагүйг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Компанийн 2026 оны санхүүгийн тайлан 2027 онд гарах тул ногдол ашгийн бодит хэмжээг албан ёсны мэдээлэлд үндэслэн тодруулах шаардлагатай.
2. Мөнгөний зарцуулалтын төлөвлөгөө өөрчлөгджээ.
Сангийн сайд З.Мэндсайхан есдүгээр сарын 24-нд үлдэх 2 их наяд төгрөгийг тэтгэвэр, төрийн албан хаагчдын цалин нэмэх зэрэг урсгал зардалд зарцуулах талаар ярьж байсан. Гэтэл аравдугаар сарын 14-нд танилцуулсан санал асуулгад эрчим хүч, сургууль, боомтын бүтээн байгуулалт зэрэг хөрөнгө оруулалтын төслүүд багтсан байна. Төлөвлөгөө яагаад өөрчлөгдсөн, шинэ хуваарилалтыг ямар үндэслэлээр боловсруулсныг тодруулах шаардлагатай.
3. Нийт мөнгөний хуваарилалт бүрэн тодорхой биш байна.
Санал болгосон чиглэлүүдийн төсөв болон нийт ногдол ашгийн дүн хоорондоо зөрүүтэй байгаа тул үлдэгдэл мөнгийг юунд зарцуулах нь тодорхойгүй байна. Мөн иргэдийн хуримтлалд төвлөрүүлэх хөрөнгийг хэрхэн удирдах, зарцуулах, тайлагнах талаар ил тод мэдээлэл шаардлагатай.
4. Санал асуулга эцсийн шийдвэр биш.
Иргэдийн саналыг УИХ-ын ажлын хэсэгт хүргүүлэх бөгөөд мөнгөний эцсийн хуваарилалтыг УИХ 2027 оны төсөв болон холбогдох нэг удаагийн хуулиар шийдвэрлэнэ. Тиймээс санал асуулгын үр дүн дангаараа мөнгөний зарцуулалтыг эцэслэн тогтоохгүй.
Байгалийн баялгийн орлого хэн, хэрхэн хүртэх вэ?
2027 онд Монгол Улсад Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох учраас Оюутолгойн ногдол ашгийн зарцуулалт эдийн засгийн төдийгүй улс төрийн анхаарал татсан асуудал болоод байна.
Гэхдээ гол асуудал нь мөнгийг иргэдэд шууд олгох эсвэл улсын төсөлд зарцуулах гэсэн хоёр сонголтоор хязгаарлагдахгүй. Ногдол ашгийн бодит хэмжээ хэд байх, хөрөнгийг ямар шалгуураар хуваарилах, хэрэгжүүлэх төслүүдийн үр өгөөжийг хэрхэн хэмжих, зарцуулалтад хэн хяналт тавих вэ гэдэг нь мөн адил чухал юм.
Иймээс иргэдийн санал асуулгын үр дүнгээс гадна Засгийн газрын тооцоо, төсвийн задаргаа, хууль эрх зүйн үндэслэл болон зарцуулалтын хяналтын механизмыг олон нийтэд ил тод танилцуулах шаардлага тулгарч байна.
